"UNA CALUROSA OVACIÓN SALUDA A LOS CELTAS"

A traxedia daquel febreiro de 1930 carecía de precedentes. Un temporal inclemente fixera naufragar catro pesqueiros de Bouzas fronte ás costas de Leixões, en Portugal. Nin máis nin menos que corenta e dous mariñeiros nosos foran engolidos polo mesmo Atlántico ao que noutras ocasións lle conseguiran arrincar un anaco de pan que levar á boca. Corenta e dúas familias que perdían o sustento en plenos tempos de fame. Resultaría certamente difícil exaxerar a consternación que o suceso provocou nos lectores galegos á medida que a imprensa llelo foi dando a coñecer.

ASEMBLEAS E TOPONIMIA GALAICA

A estas alturas do filme, xa todo o mundo sabe que "Samaín" non é outra cousa que a galeguización máis ou menos afortunada (aínda que, todo sexa dito, ben pouco diferente do acontecido con outros préstamos lingüísticos similares) da palabra irlandesa Samhain, nome da festividade dedicada aos defuntos que encerra a parte luminosa do ano e dá comezo ao inverno, e cuxa pronuncia vernácula é, en realidade, similar a "sháuen". Tampouco é un segredo para ninguén que ese mesmo termo Samhain, por motivos obvios, é hoxe o nome dado ao mes de novembro en irlandés. O certo é que a palabra en causa conta con cognatos noutras linguas célticas, quer modernas quer antigas. Entre estas últimas, poucas tan famosas e socorridas como a forma gaulesa Samonios consignada no Calendario de Coligny (séc. II dne), que podedes ver na imaxe de cabeceira.

"THE MAID OF GALICIA" E OUTRAS PASAXES GALEGAS DE TERENCE MACMAHON HUGHES

A moza do pano encarnado (Álvarez de Sotomayor)

                         

Grazas ao impagábel esforzo do César Caramés, a Revolución Galega de 1846 (xa definida e conceptualizada como tal, e non como un mero pronunciamento liberal decimonónico) converteuse nos últimos anos nun dos temas de conversa máis prolíficos e estimulantes do panorama historiográfico galego. As fontes primarias e mais os testemuños contemporáneos ao evento non cesan de achegar novos vimbios a unha narrativa que se revela tan fascinante como inexplicabelmente descoñecida até o de agora. E a min gustaríame achegar o meu pequenísimo gran de area, levando a auga para o meu rego e incorporando (como non!) unha visión irlandesa a aqueles feitos.

SAN PATRICIO EN BAIONA

 

En 5 de decembro de 1921 saía do prelo un especial monográfico da revista Nós sobre Irlanda, "a adourada irmanciña" dos nosos poetas. Como podedes ver na imaxe, o número estaba especialmente dedicado á memoria dun dos mártires por antonomasia da independencia irlandesa: Terence Mac Swiney, o alcalde de Corcaigh / Cork que entregou a súa vida nunha greve de fame en 1920. O impacto internacional deste episodio non podía deixar de reverberar en Galiza, con reaccións tan furibundas e radicais como esta dun novísimo Tomás Rodríguez Sabio nas páxinas do semanario Galicia poucas semanas despois do pasamento de Mac Swiney:

VASCOS, IRLANDESES E PROPAGANDA

O rei Henrique II na Topographia Hibernica (ca. 1188)

O mito da procedencia ibérica dos antigos irlandeses funcionou en moitos momentos da historia coma un potente dispositivo ideolóxico que, entre outras cousas, soportou as diferentes reivindicacións de soberanía sobre Irlanda. Un caso engrazado, sen dúbida, ten a ver cos nosos amigos os vascos.

A ALESIA GALAICA

Para a nosa viaxe de hoxe coido moi oportuno partirmos deste cadriño da célebre banda deseñada Astérix et le bouclier arverne (1968). Nel faise referencia, como vedes, á non menos célebre batalla de Alesia, que decorreu no ano 52 a.C. e que lle puxo un tráxico desfecho á revolta de Vercingétorix contra o poder romano. O cadriño, ademais, ironiza co feito de que, durante moito tempo, o emprazamento exacto de Alesia resultase incerto, motivo polo cal foron propostas tantas localizacións como autores se debruzaron sobre tal cuestión. Hoxe, no entanto, existe consenso en que se trata da actual Alise-Sainte-Reine (habemos voltar sobre isto, perdede coidado), na rexión da Borgoña.

Quer o simbolismo de Alesia quer o seu carácter en certa medida etéreo poderían conectala moi ben co noso mito homólogo, o do monte Medulio. Mais, lonxe de me querer enlear neste tema (máis que amortizado, sen dúbida), gustaríame falarvos da nosa Alesia galega. Porque unha Alesia, cando menos, debémola ter. E neste caso en concreto non resulta difícil atinar coa súa localización exacta, que debemos procurar nas terras da Ribeira Sacra, nomeadamente no que hoxe é Esgos. Como o sabemos? Pois, precisamente, grazas ao propio topónimo Esgos...

BRANDOMIL: O CASTRO GRANDE E O MAINO RÍO

 

Ilustración de Vítor Rivas

Había ben anos que non iamos por Brandomil. Tantos, para que vos fagades unha idea, que aínda nin tiveramos ocasión de contemplar ao vivo as dúas estatuas de madeira (obra do Marcos Mariño a súa prodixiosa motoserra) dispostas ao pé da emblemática ponte que atravesa o río Xallas á altura desa localidade. Un guerreiro galaico e mais un lexionario romano recebéronnos á sombra dos bidueiros, único consolo dispoñíbel para aquela tarde de fogaxe inclemente. O guerreiro galaico non é outro có propio Brandomil, personaxe que só existiu nos versos de Eduardo Pondal e que repousa, tamén segundo a imaxinación do Bardo de Ponteceso, baixo as antas da non moi distante "arca antiga da Piosa".

GALESES E GREGOS: DÚAS ETIMOLOXÍAS PARA PORTUGAL

Partamos da base (estas cousas cómpre deixalas claras por moi sabidas que sexan) de que a etimoloxía de Portugal, como antigo nome da actual cidade do Porto, ten as súas orixes no sintagma Portu Cale, xa abondo glosado, estudado e analizado polos máis prestixiosos filólogos de aquén e alén. Mais, antes diso, existiron outras etimoloxías para o topónimo en cuestión. Algunhas delas (imos traendo así a auga ao noso rego) permítennos conectar a cidade do Douro e, por extensión, a Galiza histórica co corpus de narracións históricas e / ou mitolóxicas que se foi elaborando ao longo dos séculos no espazo atlántico. Un lugar onde, parafrasando a Manuel Gago, todos somos conscientes de que as nosas orixes están noutro lugar, de que os nosos devanceiros viñeron de fóra. Como, por exemplo, neste caso, de Gales ou de Grecia. 

A PRINCESA IRLANDESA DE BOUZAS

"Restos de un naufragio" (Carlos de Haes)

Conta a lenda que, após unha dura derrota fronte aos seus inimigos, Eoghan, fillo de Eoghan Mór (rei de Mumu / Munster, a provincia que ocupa o sur da illa de Irlanda) tivo que se exilar en Castela (sic), cuxa capital ficaba na cidade do Faro de Breogán (sic). Anacronismos á marxe, Eoghan aproveitou ben aquela estadía na corte ibérica, xa que se namorou de tal xeito da filla do rei daquelas terras que resolveu levala canda el de volta para Irlanda, onde a converteu na súa esposa. A princesa chamábase Béara, e Eoghan, como mostra do seu grande amor, deulle o seu nome á península homónima do extremo suroccidental da illa, que xa temos evocado nalgún outro artigo deste blogue (por exemplo, aquí), pois a densidade da súa historia e folclore, en tantos puntos conectado co noso, ben o merecían.

O SALTO DO CAN

 

Seica, en certa ocasión, os membros do clan Ó Catháin, poderosa liñaxe gaélica que señoreaba os condados de Aointrim / Antrim e Doire / Derry, encontrábanse asediados polos seus inimigos. Perante tal desesperada situación, un dos cans dos Ó Catháin botou a correr e deu tan tremendo e prodixioso chimpo que conseguiu sobrevoar tanto as tropas inimigas como o mesmo río Ró / Roe ao carón do cal se encontraban acampados. Deste xeito, o cánido (imaxino que un deses poderosos cans lobeiros autóctonos de Irlanda) puido levar unha mensaxe de auxilio aos aliados dos seus donos, que supomos que moito llo estimaron e debidamente llo recompensaron. Velaí a razón  de que o lugar onde se produciu este feito pasase a levar por nome Léim an Mhadaidh, hoxe grotescamente anglicizado como "Limavady", e cuxa tradución para galego facilmente nos fará levantar unha cella: e é que Léim an Mhadaidh  significa, palabra por palabra, "O Salto do Can".

FAME, CROIOS E REIS: CONEXIÓNS GALAICO-IRLANDESAS NA OBRA DE GEOFFREY KEATING

          

1. OS FAMENTOS FILLOS DE BREOGÁN

Quen máis e quen menos medrou escoitando a estoria do rei Breogán (ou Brigo) que enxergou as costas de Irlanda deste o alto da torre que el mesmo ordenara construír en Brigantia, a mesma que hoxe identificamos sen maior problema coa Torre de Hércules. Mais, como poderedes supor, esta versión, hoxe comodamente instalada no noso imaxinario colectivo e convertida en leit motiv sempre que veñen á tona as antigas relacións galaico-irlandesas, non foi en absoluto a única. Existiron outras menos coñecidas entre nós, como a de que a existencia daquela illa fabulosa lle foi revelada en soños a Íth, "rasgo importante que une esta leyenda con otras populares en nuestra región", como deixou escrito Manuel Murguía nunha das súas incursións no tema. 

DE PEIXES E ANEIS

 

A Pascua está mesmo ao virar da esquina. Para aqueles que nos dedicamos á tan nobre como exixente tarefa da docencia, son datas que xa agardamos como auga de maio (o corpo pide papas, e a cabeza nin vos conto...). E, en xeral, é época propicia para ver mundo, abofé. Por iso hoxe vos propoño unha pequena viaxe que nos levará das fragas do Eume a Bélxica, pasando por Escocia. O fío condutor será un tema practicamente universal no folclore de todos os tempos e lugares: o do anel perdido e reencontrado no ventre dun peixe, ou grazas á mediación deste. Metede o necesario na mochila, que aló imos.

GALIZA NAS "CHRONICLES OF ERI" (I): AS ETIMOLOXÍAS

Quizais o máis neutro que se poida dicir de Roger O'Connor (1762-1834) é que se tratou de todo un personaxe, sen dúbida. De fondas convicións nacionalistas (aínda que de familia protestante), a súa vida transcorreu entre a axitación política e relixiosa, os preitos familiares, os agobios económicos e o cultivo dunha personalidade, no mínimo, extravagante. Un exemplo é a propia imaxe que encabeza este artigo. Vedes a coroa sobre a que pousa a man? Non é casual: o noso amigo Roger, como reza o texto ao pé da ilustración orixinal, considerábase o único e verdadeiro "Ard Rí" (Rei Supremo) de Irlanda, ao terse por descendente e tocaio do último que ostentara tal distinción, Ruaidrí Ua Conchobhair (anglicizado como Rory O'Connor). En fin, que se vos proe a curiosidade, tendes unha pormenorizada descrición da súa azarosa vida aquí mesmo.

RONAN, O SANTIAGO BRETÓN

Un santo, unha barca de pedra, un carro de bois, un sepulcro no medio do monte, un santuario que atrae milleiros de romeiros... Con estas premisas, calquera pensaría que me estou a referir ao Apóstolo Santiago e ao culto xacobeo. Mais, como xa suporedes, trátase dunha desas trampas que tanto nos prestan neste blogue. Non, non é do Fillo do Trebón de quen vos vou falar hoxe, senón do seu (digámolo así, coa típica exaxeración céltica) doppelganger bretón: San Ronan de Locronan (ou Lokorn, en bo bretón), talvez o santo máis venerado polos nosos curmáns armoricanos, con permiso (só faltaba!) doutros tantos e tantas que inzan a relixiosidade popular daqueloutra fisterra. Boa proba diso é que, cada seis anos, aínda na actualidade, milleiros de bretóns (vivos e mortos, desta parroquia e mais da outra) participan na Grande Troménie ou, por outras palabras, o "gran perdón" ou peregrinación de Lokorn, para honraren o seu padroeiro como cómpre. Como curiosidade literaria que nunca sobra, de Lokorn era a moi aristocrática dama a quen José María Castroviejo converteu na súa particular fornecedora de historias en El pálido visitante (1964).

UNHA DE TOPONIMIA HISTÓRICA: OS CÉLTICOS DE SANTAGÕES

 

Ilustración d'A Torre dos Mouros (Manel Cráneo, 2011)

Se nestas inminentes ferias de Nadal vos dá por viaxar a Portugal e vos cadra por pasar polo termo municipal de Vila do Conde, se cadra reparades na existencia dun curioso topónimo que dá nome a un lugar situado ás beiras do río Ave: Santagões. Trátase dun magnífico exemplo de como a toponimia, sen o concurso das necesarias (se ben, por desgraza, non sempre dispoñíbeis) fontes documentais, pode converterse nun auténtico e exasperante false friend. Porque, aínda que de maneira intuitiva poderiamos pensarlle nunha etimoloxía vinculada co lexema "santo" (e, por tanto, interpretalo como un haxiotopónimo máis dos milleiros que inzan o corpus toponímico galego-portugués), a verdade é que a orixe de Santagões ten máis a ver con celtas que con advocacións cristiás. Explícome.

UN FIDALGO NO COTO DE UISNEACH

 

Publicada en 1928 e formada por tres partes ("Os señores da terra", "O estudante" e "A maorazga"), Os camiños da vida constitúe talvez unha das novelas máis ambiciosas dese macrotexto que é a obra de Ramón Otero Pedrayo (1888-1976). Nas súas páxinas, moldeadas nunha prosa densa e arbórea nen sempre apta para todos os públicos, vannos saíndo ao paso personaxes, temas e situacións a través dos cales accedemos, coma un visitante que se arrisca nun cuarto en penumbra, ás contorsións daquel século XIX galego tan convulso e crepuscular. Estamos perante o tema oteriano por excelencia, de certeza. A decadencia das vellas castes fidalgas (os Doncos e os Puga, neste caso), nun escenario de mudanzas ideolóxicas e sociais tan lentas como traumáticas, nuclea unha trama coral na cal o autor ourensán non perde a oportunidade de incrustar tamén o progresivo espertar do galeguismo decimonónico. Un proto-galeguismo idealista, desencantado e entusiasta á vez, terribelmente romántico en calquer caso, que gaña corpo na figura dun personaxe en concreto: Adrián Soutelo. E é que este vello fidalgo condensa no seu périplo vital algunhas das ideas forza do discurso nacionalista do cal Otero Pedrayo foi partícipe e, en boa medida, co-creador. Entre elas, evidentemente, non podía faltar o celtismo, e máis en concreto o carácter referencial que Irlanda e a súa loita pola independencia (ou, séndomos exactos, unha certa visión desa loita pola independencia) tiveron no imaxinario galeguista da altura.

BAAL E O CANTEIRO: UNHA ANÉCDOTA ARQUEOLÓXICA

O deus Baal Hammon (séc. I dne) / Fonte: Wikimedia Commons

Hoxe apetéceme contarvos unha historia que envolve deuses solares fenicios, voluntariosa e crédula arqueoloxía decimonónica e pedras reviradas (nos dous sentidos da palabra). Unha historia que ben podería ter como escenario os montes galegos, mais que na verdade decorreu en terras do condado de Cill Chennaigh / Kilkenny, en Irlanda.

A COROACIÓN DRUÍDICA DE FUCO DE TABEAIO

De entre os elementos que configuraron o imaxinario pancéltico do séc. XIX, os druídas ocuparon un lugar preeminente. Uns druídas, é verdade, "daquela maneira", (re)inventados con parámetros netamente románticos que, en boa medida, se manteñen na visión que deles temos hoxe na cultura popular. Por toda a antiga Europa céltica proliferan cosplays druídicos, que nalgún caso trascenderon o puramente performativo para se tornaren en expresión ritual de novos cultos alegadamente entroncados coa vella relixión céltica (velaí o Gorsedd, do cal xa temos falado nalgunha ocasión). Agora ben, houbo algo diso na Galiza da altura? Algo houbo, e vóuvolo contar.

"A TRULY IRISH LOOK"

 

Fozando aí atrás nas imaxes gardadas no meu vello e obsoleto móbil, deparei coa que encabeza este artigo: un excerto dun artigo da imprensa británica, de comezos do século pasado, relativo a Galiza. Aínda que non anotei data nin procedencia (mea culpa, sen dúbida), iso non nos impide reparar con certa atención nas liñas que resaltei: "O país continúa a ser rico; os paisanos teñen unha aparencia autenticamente irlandesa".

EXCURSIÓN Á ILLA DE MAN

 

Resulta difícil non sentir atracción por un lugar tan peculiar como a Illa de Man (Ellan Vannin, na revivida lingua local, o manx). Situada no medio do Mar de Irlanda, cun estatuto xurídico que a sitúa ao mesmo tempo dentro e fóra do Reino Unido, cun idioma  propio de vibrante raigame gaélica agochada tras unha ortografía anglo-galesa, cunha herdanza cultural e política que a conecta en primeirísima man co tempo das invasións nórdicas, cuns grupos de música tradicional que encontraron inesperadas afinidades co folk galego... En fin, moito se podería contar da Illa de Man, mais hoxe imos conformarnos cun par de historias que teñen como protagonistas a unha vella e ao mesmísimo San Patricio, e que, contra todo prognóstico (ou se cadra non), encontran ledos e doados paralelismos no folclore da nosa terra. E aproveito para vos recomendar que, se queredes coñecer máis sobre as historias tradicionais desta excéntrica illa, non deixedes de lle botar unha ollada a Contos da Illa de Man, de Sophia Morrison, recentemente traducida para galego por Milagros Torrado Cespón, perfecta coñecedora daquelas terras.