Quen máis e quen menos medrou escoitando a estoria do rei Breogán (ou Brigo) que enxergou as costas de Irlanda deste o alto da torre que el mesmo ordenara construír en Brigantia, a mesma que hoxe identificamos sen maior problema coa Torre de Hércules. Mais, como poderedes supor, esta versión, hoxe comodamente instalada no noso imaxinario colectivo e convertida en leit motiv sempre que veñen á tona as antigas relacións galaico-irlandesas, non foi en absoluto a única. Existiron outras menos coñecidas entre nós, como a de que a existencia daquela illa fabulosa lle foi revelada en soños a Íth, "rasgo importante que une esta leyenda con otras populares en nuestra región", como deixou escrito Manuel Murguía nunha das súas incursións no tema.
Non obstante, houbo tamén no seu momento historiadores que preferiron racionalizar este relato fundacional e desposuílo, cando menos en parte, das súas arestas máis fantasiosas. Tal foi o caso de Seathrún Céitinn (ca. 1569-ca. 1644), sen dúbida máis coñecido pola versión inglesa do seu nome, Geoffrey Keating. A este eclesiástico católico de estirpe anglo-normanda (ou Old English, na nomenclatura estilada na altura por aquelas terras) debemos unha das obras historiográficas referenciais da Irlanda seiscentista, Foras Feasa ar Éirinn (ca. 1634). Nela recensea os principais eventos da historia de Irlanda, desde a Xénese (o paradigma bíblico é inescusábel nesta época) até á época en que el viviu, inserindo conceptos, narrativas e personaxes que hoxe sabemos míticos ou lendarios, mais que daquela eran perfectamente históricos, e como tal funcionaban e eran utilizados. Chegado o momento de tratar da migración milesiana cara á illa, lemos o seguinte:
Houbo daquela grande escaseza de comida durante vinte e seis anos, por mor da grande seca [...] Decidiron elixir a Ioth, fillo de Breoghan, fillo de Bratha, que era un home valeroso, e tamén sabio e erudito nas ciencias, co propósito de explorar a illa de Irlanda. E o lugar onde adoptaron tal consello foi na torre de Breoghan, en Galiza. Foi así que enviaron a Ioth a Irlanda, e non, como outros afirman, por ter visto a illa entre as nubes do ceo, nunha noite de inverno, desde o cumio da Torre de Breoghan. Pois xa de antes existía familiaridade e relacións entre Irlanda e España desde a época en que Eochaidh, fillo de Earc, o derradeiro rei dos Fir Bolg, tomou por esposa a Taillte, filla de Maghmor, rei de España. Deste xeito, tiñan eles costume de comerciaren entre si, e trocaren as súas mercadorías e obxectos de valor, de maneira que os españois estaban familiarizados con Irlanda, e os irlandeses tiñan coñecemento de España antes de Ioth ter nacido. De aí que non fose pola visión obtida desde o alto da Torre de Breoghan que Ioth, ou os fillos de Breoghan, tomaron coñecemento de Irlanda, senón que xa de moito antes existía relación entre España e Irlanda.
Se ben se mantén a centralidade física e simbólica da Torre de Breogán neste relato, resulta interesante comprobar como o desencandeante da migración non foi ningunha revelación mística ou visión onírica, senón unha dramática e moito máis críbel crise de subsistencia (idea que emerxe tamén noutros tratados, incluso por parte de autores hispánicos). Ademais, as relacións comerciais sostidas no tempo permítenlle a Keating recorrer a unha familiaridade entre as dúas beiras do Mar Céltico que sen dúbida tería facilitado o desprazamento e posterior asentamento deses novos continxentes poboacionais na súa illa natal. É posíbel, neste sentido, que aínda que Keating retrotraia eses intercambios a épocas moi antigas (que hoxe poderiamos etiquetar como "mitolóxicas", a xulgar polos personaxes que o autor invoca), os referentes de validación que estivesen a operar na súa imaxinación fosen en realidade fluxos comerciais, económicos e tamén demográficos moito máis próximos a el no tempo. Nomeadamente aqueles que conectaron o norte e oeste da Península Ibérica co sur de Irlanda desde os meados do século XVI (con cidades como Baiona ou A Coruña a funcionaren como auténticos centros neurálxicos, como xa vimos aquí), no contexto das moi particulares circunstancias xeo-políticas que definiron o Atlántico europeo nese período en concreto. Sen elas (e nunca cansarei de insistir nisto) resultaría certamente difícil comprender non só o revival experimentado polo mito milesiano, senón tamén a súa definitiva canonización e, sobre todo, a súa persistente asociación (que chega aos nosos días) coa nosa terra.
Non é este o único tema relacionado con Galiza que nos pode saír ao encontro mentres folleamos a obra de Keating. Nela tamén é obxecto de especial atención un dos fetiches por excelencia do mundo céltico tal e como imaxinado a partir do século XVIII: a Pedra do Destino, Lia Fáil (polo seu nome en irlandés) ou Saxum Fatale (na súa tradución para latín). Por outras palabras, a Pedra de Scone, por ser na abadía escocesa homónima onde se conservou durante séculos.
 |
| A Pedra do Destino / Fonte: The History Blog |
Nos tempos do noso autor, e xa desde antes del, eran moitos os que consideraban que este bloque de arenito fora levado á Irlanda por Gatelo, o príncipe ateniense que reinara en Galiza e que desde o noso país levara a cabo a colonización das illas (algún día habemos falar con vagar de todo este ciclo histórico-mitolóxico, do cal neste blogue, até o de agora, só oferecemos algunha que outra pincelada). O poder da Pedra do Destino era de tal magnitude que por si soa lexitimaba reinados, estirpes e liñaxes, razón pola cal os monarcas de Escocia se facían coroar sobre ela, e razón tamén pola cal os ingleses, sempre pioneiros nas accións de violencia simbólica, acabaron por roubala e depositala na abadía de Westminster, utilizándoa na coroación dos monarcas británicos até aos nosos días (cómpre dicir que en 1996 devolvérona a Escocia, que sen tempo non era). A aura mítica da pedra aparece moi ben sintentizada nestas palabras do frade franciscano galego Jacobo de Castro :
[...] e dezia [Gatelo] que aquella piedra estava hadada por los Dioses; que de ella dependia la conservacion de su Corona, y la de quantas deseassen semejante fortuna.
Malia non ter gozado do percorrido e fortuna cos que si contou a Torre de Breogán e todo o imaxinario vinculado a ela, o certo é que a Pedra do Destino non deixou de aparecer (de maneira discreta, si, mais tamén recorrente) nos textos e producións de diversos autores galegos modernos. De feito, resulta engrazado comprobar como calquera evento ou noticia relativa a ela contaba co seu correspondente eco no noso ambiente cultural. Por exemplo, o ilustre arqueólogo Federico Maciñeira (1870-1943) non desaproveitaba a oportunidade de lembrar a conexión galaica da Pedra do Destino en cada nova coroación dun monarca británico (e foron tres as que lle tocou presenciar ao longo da súa vida!), publicando o pertinente artigo ao respecto. Ou cando no Nadal de 1950 catro estudantes escoceses "roubaron" a pedra para repatriala a Escocia (acontecemento recreado nun filme de 2008 que podedes ver de balde aquí), o xornal El Correo Gallego deu debida conta do suceso de alí a uns días, mais deixando constancia, como quen non quer a cousa, de cales eran os auténticos propietarios (ou polo menos os que maior dereito tiñan a lle tirar proveito) de tan sagrado obxecto:
Curioso, a propósito, como neste artigo se recupera especialmente para a ocasión a tan antiga como obsoleta identificación de Brigantia con Compostela. Por contrapesar, tamén temos outros textos nos cales os betanceiros aproveitan a Pedra do Destino como pretexto para reivindicar a súa vila como a auténtica capital de Breogán, como no artigo "Odisea de un croyo gallego" que Demetrio Díaz Varela publicaba en 1947:
Este fue el destino de Lia Fail (sic). El destino de la [P]iedra del [D]estino. El destino de un "croyo" (sic) de Betanzos. Y Galicia fundó y pobló la Irlanda histórica. Y Galicia infundió al indígena irlandés su ironía, su lirismo suave, su morriña y su afán de emigración.
A equiparación da Pedra do Destino cun croio do país resúltame persoalmente tan deliciosa que até me serve para desculpar todos os demais tópicos extemporáneos que poboan o artigo (os que aparecen no fragmento escollido non son os peores, facédeme caso...). De todos os xeitos, máis unha vez, foron os coruñeses os que ficaron coa patente brigantina, até o extremo de seren os únicos que se lembraron de incluír o saxum fatale e o seu traslado de Galiza a Irlanda na iconografía da súa casa consistorial, mediante o relevo en caoba do artista José Ramón Iglesias (1939-2016) que podedes ver na imaxe:
 |
| A Pedra do Destino, por J. R. Iglesias / Fonte: Wikimedia Commons |
E en fin, tamén na música serviu como inspiración o croio de Gatelo, pois, de non ser por el e polos autores que no pasado se encargaron de lle construír un pasado galego, dificilmente poderiamos gozar hoxe dunha das obras mestras da música celta galega: A Lenda da Pedra do Destiño (1978), do harpista Emilio Cao, a quen os deuses e as deusas teñan na gloria. Sen dúbida unha trilla sonora moi apropiada para ler este artigo que se está alongando en exceso.
En definitiva, voltemos ao encontro do noso amigo Geoffrey Keating, a quen deixamos agardando nalgún recanto de Irlanda, batendo co pé no chan e de brazos cruzados. O seu tratamento do tema da Pedra do Destino (cuxo traslado a Irlanda el atribúe non aos milesianos, senón aos Tuatha Dé Danann, como unha das "catro xemas" traídas por eses deuses á illa) constitúe un moi ilustrativo exemplo de como o valor real dos mitos radica na súa capacidade para lexitimar determinados statu quo ou xustificar certas aspiracións e expectativas, tanto de grupos sociais como de colectivos nacionais. Leamos o que o sabio nos di:
Outro nome para ela é a Pedra do Destino, porque foi o destino desta pedra que alí onde ela se encontrase tería que gobernar un home de nación escota, quer dicer, da liñaxe de Mileadh de España, como se le na Historia de Escocia de Hector Boecius, onde el di: "A nación escota, raza nobre / non sendo que a profecía estea errada, / terá que obter o dominio / alí onde a Lia Fáil se encontrar".
Obviamente, non se trata dunha simple nota de cor erudita, senón que esta referencia, debidamente fundamentada na auctoritas de autores que o precederon, proxéctase de maneira moi clara e intencionada no momento que lle callou vivir a Keating:
[...] e o primeiro Eduardo, rei de Inglaterra, tróuxoa canda el, de xeito que a profecía desa pedra viuse verificada no rei que arestora temos, a saber, o primeiro rei Carlos, e no pai del, o rei Xacobe, que descenden da raza escota (quer dicer, da liñaxe de Maine, fillo de Core, fillo de Lughaidh, que descendían de Eibhear, fillo de Míleadh de España), que asumiron o título de reis de Inglaterra sobre a devandita pedra.
Recapitulando: alí onde a Pedra do Destino estivese depositada, tería que ser un monarca escocés (e, por tanto, de ascendencia escota, quer dicer, irlandesa, e xa que logo directamente entroncada cos primeiros poboadores milesianos) quen ostentase a soberanía. Tanto o rei da época, Carlos I (1600-1649) como seu pai, Xacobe I de Inglaterra e VI de Escocia (1566-1625) cumprían co requisito expresado en tal profecía, pois ambos pertencían á casa dos Stuart, de orixe escocesa, e, ao encontrarse a Pedra do Destino en Inglaterra, posuían o dereito sagrado a gobernar sobre ese reino, así como, obviamente, sobre os de Escocia e Irlanda. Deste xeito, Geoffrey Keating instrumentaliza un mito preexistente co fin de lexitimar o goberno da dinastía na que el (en tanto que católico e nativo) parecía depositar as súas esperanzas e simpatías, ao tempo que a contrapón implicitamente á anterior, a dos Tudor, de infausta lembranza en Irlanda. Se tivese vivido unhas décadas máis, Keating adheriría á causa xacobita, sen dúbida.
 |
| Retrato de Carlos I (ca. 1635) por Anthony Van Dyck / Fonte: Wikimedia Commons |
Sabedes o irónico do caso? Que foi precisamente Xacobe I quen, nunha tentativa de terminar de vez coas revoltas e sublevacións en Irlanda, implementou a colonización calculada e sistemática do Ulster por parte de terratenentes escoceses e ingleses. A famosa Plantation, un tiro de graza para o vello mundo gaélico, as súas institucións e a súa cultura, e raíz das contradicións étnico-relixiosas coas que Irlanda en xeral, e a provincia do Ulster en particular, terían de lidar durante séculos. En fin, teña vostede reis lexitimados por un "croio de Betanzos" para isto...
Sem comentários:
Enviar um comentário