A ALESIA GALAICA

Para a nosa viaxe de hoxe coido moi oportuno partirmos deste cadriño da célebre banda deseñada Astérix et le bouclier arverne (1968). Nel faise referencia, como vedes, á non menos célebre batalla de Alesia, que decorreu no ano 52 a.C. e que lle puxo un tráxico desfecho á revolta de Vercingétorix contra o poder romano. O cadriño, ademais, ironiza co feito de que, durante moito tempo, o emprazamento exacto de Alesia resultase incerto, motivo polo cal foron propostas tantas localizacións como autores se debruzaron sobre tal cuestión. Hoxe, no entanto, existe consenso en que se trata da actual Alise-Sainte-Reine (habemos voltar sobre isto, perdede coidado), na rexión da Borgoña.

Quer o simbolismo de Alesia quer o seu carácter en certa medida etéreo poderían conectala moi ben co noso mito homólogo, o do monte Medulio. Mais, lonxe de me querer enlear neste tema (máis que amortizado, sen dúbida), gustaríame falarvos da nosa Alesia galega. Porque unha Alesia, cando menos, debémola ter. E neste caso en concreto non resulta difícil atinar coa súa localización exacta, que debemos procurar nas terras da Ribeira Sacra, nomeadamente no que hoxe é Esgos. Como o sabemos? Pois, precisamente, grazas ao propio topónimo Esgos...

BRANDOMIL: O CASTRO GRANDE E O MAINO RÍO

 

Ilustración de Vítor Rivas

Había ben anos que non iamos por Brandomil. Tantos, para que vos fagades unha idea, que aínda nin tiveramos ocasión de contemplar ao vivo as dúas estatuas de madeira (obra do Marcos Mariño a súa prodixiosa motoserra) dispostas ao pé da emblemática ponte que atravesa o río Xallas á altura desa localidade. Un guerreiro galaico e mais un lexionario romano recebéronnos á sombra dos bidueiros, único consolo dispoñíbel para aquela tarde de fogaxe inclemente. O guerreiro galaico non é outro có propio Brandomil, personaxe que só existiu nos versos de Eduardo Pondal e que repousa, tamén segundo a imaxinación do Bardo de Ponteceso, baixo as antas da non moi distante "arca antiga da Piosa".

GALESES E GREGOS: DÚAS ETIMOLOXÍAS PARA PORTUGAL

Partamos da base (estas cousas cómpre deixalas claras por moi sabidas que sexan) de que a etimoloxía de Portugal, como antigo nome da actual cidade do Porto, ten as súas orixes no sintagma Portu Cale, xa abondo glosado, estudado e analizado polos máis prestixiosos filólogos de aquén e alén. Mais, antes diso, existiron outras etimoloxías para o topónimo en cuestión. Algunhas delas (imos traendo así a auga ao noso rego) permítennos conectar a cidade do Douro e, por extensión, a Galiza histórica co corpus de narracións históricas e / ou mitolóxicas que se foi elaborando ao longo dos séculos no espazo atlántico. Un lugar onde, parafrasando a Manuel Gago, todos somos conscientes de que as nosas orixes están noutro lugar, de que os nosos devanceiros viñeron de fóra. Como, por exemplo, neste caso, de Gales ou de Grecia. 

A PRINCESA IRLANDESA DE BOUZAS

"Restos de un naufragio" (Carlos de Haes)

Conta a lenda que, após unha dura derrota fronte aos seus inimigos, Eoghan, fillo de Eoghan Mór (rei de Mumu / Munster, a provincia que ocupa o sur da illa de Irlanda) tivo que se exilar en Castela (sic), cuxa capital ficaba na cidade do Faro de Breogán (sic). Anacronismos á marxe, Eoghan aproveitou ben aquela estadía na corte ibérica, xa que se namorou de tal xeito da filla do rei daquelas terras que resolveu levala canda el de volta para Irlanda, onde a converteu na súa esposa. A princesa chamábase Béara, e Eoghan, como mostra do seu grande amor, deulle o seu nome á península homónima do extremo suroccidental da illa, que xa temos evocado nalgún outro artigo deste blogue (por exemplo, aquí), pois a densidade da súa historia e folclore, en tantos puntos conectado co noso, ben o merecían.

O SALTO DO CAN

 

Seica, en certa ocasión, os membros do clan Ó Catháin, poderosa liñaxe gaélica que señoreaba os condados de Aointrim / Antrim e Doire / Derry, encontrábanse asediados polos seus inimigos. Perante tal desesperada situación, un dos cans dos Ó Catháin botou a correr e deu tan tremendo e prodixioso chimpo que conseguiu sobrevoar tanto as tropas inimigas como o mesmo río Ró / Roe ao carón do cal se encontraban acampados. Deste xeito, o cánido (imaxino que un deses poderosos cans lobeiros autóctonos de Irlanda) puido levar unha mensaxe de auxilio aos aliados dos seus donos, que supomos que moito llo estimaron e debidamente llo recompensaron. Velaí a razón  de que o lugar onde se produciu este feito pasase a levar por nome Léim an Mhadaidh, hoxe grotescamente anglicizado como "Limavady", e cuxa tradución para galego facilmente nos fará levantar unha cella: e é que Léim an Mhadaidh  significa, palabra por palabra, "O Salto do Can".

FAME, CROIOS E REIS: CONEXIÓNS GALAICO-IRLANDESAS NA OBRA DE GEOFFREY KEATING

          

1. OS FAMENTOS FILLOS DE BREOGÁN

Quen máis e quen menos medrou escoitando a estoria do rei Breogán (ou Brigo) que enxergou as costas de Irlanda deste o alto da torre que el mesmo ordenara construír en Brigantia, a mesma que hoxe identificamos sen maior problema coa Torre de Hércules. Mais, como poderedes supor, esta versión, hoxe comodamente instalada no noso imaxinario colectivo e convertida en leit motiv sempre que veñen á tona as antigas relacións galaico-irlandesas, non foi en absoluto a única. Existiron outras menos coñecidas entre nós, como a de que a existencia daquela illa fabulosa lle foi revelada en soños a Íth, "rasgo importante que une esta leyenda con otras populares en nuestra región", como deixou escrito Manuel Murguía nunha das súas incursións no tema. 

DE PEIXES E ANEIS

 

A Pascua está mesmo ao virar da esquina. Para aqueles que nos dedicamos á tan nobre como exixente tarefa da docencia, son datas que xa agardamos como auga de maio (o corpo pide papas, e a cabeza nin vos conto...). E, en xeral, é época propicia para ver mundo, abofé. Por iso hoxe vos propoño unha pequena viaxe que nos levará das fragas do Eume a Bélxica, pasando por Escocia. O fío condutor será un tema practicamente universal no folclore de todos os tempos e lugares: o do anel perdido e reencontrado no ventre dun peixe, ou grazas á mediación deste. Metede o necesario na mochila, que aló imos.

GALIZA NAS "CHRONICLES OF ERI" (I): AS ETIMOLOXÍAS

Quizais o máis neutro que se poida dicir de Roger O'Connor (1762-1834) é que se tratou de todo un personaxe, sen dúbida. De fondas convicións nacionalistas (aínda que de familia protestante), a súa vida transcorreu entre a axitación política e relixiosa, os preitos familiares, os agobios económicos e o cultivo dunha personalidade, no mínimo, extravagante. Un exemplo é a propia imaxe que encabeza este artigo. Vedes a coroa sobre a que pousa a man? Non é casual: o noso amigo Roger, como reza o texto ao pé da ilustración orixinal, considerábase o único e verdadeiro "Ard Rí" (Rei Supremo) de Irlanda, ao terse por descendente e tocaio do último que ostentara tal distinción, Ruaidrí Ua Conchobhair (anglicizado como Rory O'Connor). En fin, que se vos proe a curiosidade, tendes unha pormenorizada descrición da súa azarosa vida aquí mesmo.

RONAN, O SANTIAGO BRETÓN

Un santo, unha barca de pedra, un carro de bois, un sepulcro no medio do monte, un santuario que atrae milleiros de romeiros... Con estas premisas, calquera pensaría que me estou a referir ao Apóstolo Santiago e ao culto xacobeo. Mais, como xa suporedes, trátase dunha desas trampas que tanto nos prestan neste blogue. Non, non é do Fillo do Trebón de quen vos vou falar hoxe, senón do seu (digámolo así, coa típica exaxeración céltica) doppelganger bretón: San Ronan de Locronan (ou Lokorn, en bo bretón), talvez o santo máis venerado polos nosos curmáns armoricanos, con permiso (só faltaba!) doutros tantos e tantas que inzan a relixiosidade popular daqueloutra fisterra. Boa proba diso é que, cada seis anos, aínda na actualidade, milleiros de bretóns (vivos e mortos, desta parroquia e mais da outra) participan na Grande Troménie ou, por outras palabras, o "gran perdón" ou peregrinación de Lokorn, para honraren o seu padroeiro como cómpre. Como curiosidade literaria que nunca sobra, de Lokorn era a moi aristocrática dama a quen José María Castroviejo converteu na súa particular fornecedora de historias en El pálido visitante (1964).

UNHA DE TOPONIMIA HISTÓRICA: OS CÉLTICOS DE SANTAGÕES

 

Ilustración d'A Torre dos Mouros (Manel Cráneo, 2011)

Se nestas inminentes ferias de Nadal vos dá por viaxar a Portugal e vos cadra por pasar polo termo municipal de Vila do Conde, se cadra reparades na existencia dun curioso topónimo que dá nome a un lugar situado ás beiras do río Ave: Santagões. Trátase dun magnífico exemplo de como a toponimia, sen o concurso das necesarias (se ben, por desgraza, non sempre dispoñíbeis) fontes documentais, pode converterse nun auténtico e exasperante false friend. Porque, aínda que de maneira intuitiva poderiamos pensarlle nunha etimoloxía vinculada co lexema "santo" (e, por tanto, interpretalo como un haxiotopónimo máis dos milleiros que inzan o corpus toponímico galego-portugués), a verdade é que a orixe de Santagões ten máis a ver con celtas que con advocacións cristiás. Explícome.

UN FIDALGO NO COTO DE UISNEACH

 

Publicada en 1928 e formada por tres partes ("Os señores da terra", "O estudante" e "A maorazga"), Os camiños da vida constitúe talvez unha das novelas máis ambiciosas dese macrotexto que é a obra de Ramón Otero Pedrayo (1888-1976). Nas súas páxinas, moldeadas nunha prosa densa e arbórea nen sempre apta para todos os públicos, vannos saíndo ao paso personaxes, temas e situacións a través dos cales accedemos, coma un visitante que se arrisca nun cuarto en penumbra, ás contorsións daquel século XIX galego tan convulso e crepuscular. Estamos perante o tema oteriano por excelencia, de certeza. A decadencia das vellas castes fidalgas (os Doncos e os Puga, neste caso), nun escenario de mudanzas ideolóxicas e sociais tan lentas como traumáticas, nuclea unha trama coral na cal o autor ourensán non perde a oportunidade de incrustar tamén o progresivo espertar do galeguismo decimonónico. Un proto-galeguismo idealista, desencantado e entusiasta á vez, terribelmente romántico en calquer caso, que gaña corpo na figura dun personaxe en concreto: Adrián Soutelo. E é que este vello fidalgo condensa no seu périplo vital algunhas das ideas forza do discurso nacionalista do cal Otero Pedrayo foi partícipe e, en boa medida, co-creador. Entre elas, evidentemente, non podía faltar o celtismo, e máis en concreto o carácter referencial que Irlanda e a súa loita pola independencia (ou, séndomos exactos, unha certa visión desa loita pola independencia) tiveron no imaxinario galeguista da altura.

A COROACIÓN DRUÍDICA DE FUCO DE TABEAIO

De entre os elementos que configuraron o imaxinario pancéltico do séc. XIX, os druídas ocuparon un lugar preeminente. Uns druídas, é verdade, "daquela maneira", (re)inventados con parámetros netamente románticos que, en boa medida, se manteñen na visión que deles temos hoxe na cultura popular. Por toda a antiga Europa céltica proliferan cosplays druídicos, que nalgún caso trascenderon o puramente performativo para se tornaren en expresión ritual de novos cultos alegadamente entroncados coa vella relixión céltica (velaí o Gorsedd, do cal xa temos falado nalgunha ocasión). Agora ben, houbo algo diso na Galiza da altura? Algo houbo, e vóuvolo contar.

"A TRULY IRISH LOOK"

 

Fozando aí atrás nas imaxes gardadas no meu vello e obsoleto móbil, deparei coa que encabeza este artigo: un excerto dun artigo da imprensa británica, de comezos do século pasado, relativo a Galiza. Aínda que non anotei data nin procedencia (mea culpa, sen dúbida), iso non nos impide reparar con certa atención nas liñas que resaltei: "O país continúa a ser rico; os paisanos teñen unha aparencia autenticamente irlandesa".

EXCURSIÓN Á ILLA DE MAN

 

Resulta difícil non sentir atracción por un lugar tan peculiar como a Illa de Man (Ellan Vannin, na revivida lingua local, o manx). Situada no medio do Mar de Irlanda, cun estatuto xurídico que a sitúa ao mesmo tempo dentro e fóra do Reino Unido, cun idioma  propio de vibrante raigame gaélica agochada tras unha ortografía anglo-galesa, cunha herdanza cultural e política que a conecta en primeirísima man co tempo das invasións nórdicas, cuns grupos de música tradicional que encontraron inesperadas afinidades co folk galego... En fin, moito se podería contar da Illa de Man, mais hoxe imos conformarnos cun par de historias que teñen como protagonistas a unha vella e ao mesmísimo San Patricio, e que, contra todo prognóstico (ou se cadra non), encontran ledos e doados paralelismos no folclore da nosa terra. E aproveito para vos recomendar que, se queredes coñecer máis sobre as historias tradicionais desta excéntrica illa, non deixedes de lle botar unha ollada a Contos da Illa de Man, de Sophia Morrison, recentemente traducida para galego por Milagros Torrado Cespón, perfecta coñecedora daquelas terras.

DE SANTOS E CIDADES ASOLAGADAS EN IRLANDA E GALIZA

O asolagamento da cidade de Duio / Ilustración de Fuco Pardo

Certa noite, unha muller chega co seu neno a unha vila e piden pousada. Os habitantes non só lles negan a debida hospitalidade, senón que se mostran especialmente hostís coa coitada señora e acaban por expulsala de mala maneira, a ela e mais ao fillo. Entón, o cativo maldí a vila e provoca tal terramoto que a sepulta de vez baixo as ondas do mar. Segundo outras versións, nai e fillo continúan o seu camiño, e cando o rapaz olla cara atrás, observa como as augas enguliran sen piedade a poboación que tan vilmente os desprezara e que con tanta cólera acababa de maldicir.

ROLDÁN E RHIANNON

Rhiannon / Ilustración de Alan Lee

Rhiannon é, sen dúbida, unha das personaxes máis emblemáticas dos Mabinogi e, por tanto, do folclore galés (e céltico, en xeral). A pesar diso, ou talvez precisamente como consecuencia diso, a súa figura foi obxecto de numerosas interpretacións. E algunhas delas, de feito, parecen conectala con lendas de noso.

DE VIVEIRO A SMERWICK: UNHA EPOPEA ATLÁNTICA DO SÉCULO XVI

Aquela tranquila mañá da primavera de 1570 aportaba ás augas de Viveiro o navío "Trinity", procedente do porto irlandés de Waterford. O seu capitán non era un calquera: tratábase do célebre recusant Thomas Stukley, cabaleiro inglés armado en aventureiro e algo pirata, de quen se rumoreaba ser fillo bastardo do mesmísimo Henrique VIII. Mais Stukley non viña precisamente de turismo, senón que traía un plan. Un plan ambicioso e quizais temerario en moitos sentidos, mais tamén moi acorde coa época convulsa e o escenario concreto en que lle cadrara vivir: católico de xema, como dixemos, Sutkley pretendía convencer o rei Filipe II de que respaldase o seu proxecto de invadir Inglaterra, realizar o ideal pouco menos que cabaleiresco de libertar a María Estuardo (a malfadada raíña dos escoceses, presa pola súa curmá Sabela Tudor) e restituíla no trono da súa terra natal, que lexitimamente lle correspondía. 

CANDO A VELLA SE ENFURECE

Ilustración da banda deseñada Mezolith (Ben Haggarty e Adam Brockbank, 2010)

No folclore gaélico, a Cailleach (o equivalente da nosa Vella ou Moura) é, entre outras moitas cousas, unha potencia creadora que configura o relevo e a paisaxe. E imos comprobar como até as situacións máis cotiás e domésticas poden ser un magnífico pretexto para exhibir esa faceta cosmogónica.

"O MES DE SANTOS NOS POBOS CELTAS": UN TEXTO DE OTERO PEDRAYO

Abrímoslle a porta a novembro, ese "bendito mes que comeza con Santos e termina con San Andrés" (como ben reza o ditado popular), e canda el entra, coma unha enxurrada gris e dourada, o tempo dos defuntos. Lonxe de querer entrar en polémicas xa resesas sobre Samhain, Samaín, Halloween, cabazas e demais tópicos que puntualmente (e para xúbilo dos máis belixerantes) ateigan as redes nestas datas, hoxe gustaríame tan só partillar convosco algúns excertos particularmente potentes dun fermoso artigo que Otero Pedrayo publicou na revista Nós (nº 36, 15/12/1926) baixo o título "O mes de Santos nos pobos celtas". Nel, o patriarca de Trasalba mergulla no riquísimo corpus de tradicións relativas á morte, aos defuntos e aos entes sobrenaturais que se documentan (e, en non poucos casos, aínda se ven e se practican) nos territorios desa Celtia bicada polas ondas do Atlántico. Imos ver que nos conta (e, se vos parece, con esta marabilla como banda sonora para a lectura):

A raza saudosa dos Fisterres atrántecos adica un mesiño inteiro â lembranza dos difuntos. O tempo do murchar das follas, do erguerse xigante da voce do mar, tudo un mundo d'almas volve á terra nai como unha néboa pecha d'espritos.

SAN MAELOG BRITONIENSE?

                              

Se o sochantre de Cunqueiro e a súa cadavérica comitiva se tivesen levemente desviado do seu traxecto, afastándose só unhas poucas leguas das vizosas ribeiras do río Blavet, non habían demorar moito a chegar ao lugar de Pluveleg (Plumelec, en francés). E, se é certo que Cunqueiro se inspirou nos seus nativos eidos britonienses para imaxinar un país bretón que non visitaría até dez anos máis tarde da publicación d'As crónicas do sochantre, en Pluveleg nin sequera tería que forzar moito a maquinaria da súa prodixiosa imaxinación. Por que digo isto? Porque o tal topónimo procede e fai referencia a un nome que, por forza, centos de veces tería resoado nos seus ávidos ouvidos de fabulador: Pluveleg significa, palabra por palabra, "a freguesía de Maelog".