A PRINCESA IRLANDESA DE BOUZAS

"Restos de un naufragio" (Carlos de Haes)

Conta a lenda que, após unha dura derrota fronte aos seus inimigos, Eoghan, fillo de Eoghan Mór (rei de Mumu / Munster, a provincia que ocupa o sur da illa de Irlanda) tivo que se exilar en Castela (sic), cuxa capital ficaba na cidade do Faro de Breogán (sic). Anacronismos á marxe, Eoghan aproveitou ben aquela estadía na corte ibérica, xa que se namorou de tal xeito da filla do rei daquelas terras que resolveu levala canda el de volta para Irlanda, onde a converteu na súa esposa. A princesa chamábase Béara, e Eoghan, como mostra do seu grande amor, deulle o seu nome á península homónima do extremo suroccidental da illa, que xa temos evocado nalgún outro artigo deste blogue (por exemplo, aquí), pois a densidade da súa historia e folclore, en tantos puntos conectado co noso, ben o merecían.

"Oisín and Niamh" / Ilustración de Seamus McArdle

Ora ben, tal e como os precedentes históricos neste tipo de sucesos xa parecían presaxiar (non vos lembra todo isto á guerra de Troia?), o rei de Castela non reaxiu precisamente ben cando foi informado do acontecido. Comesto da furia, embarcou cos seus exércitos cara a Irlanda, arrasou o castelo de Eoghan e deulle morte. O lugar onde o príncipe recebeu sepultura tras a batalla pasou a se chamar Cill Mhic Eoghain, quer dicer, 'a igrexa de Eoghan' (topónimo hoxe anglicizado como Kilmacowen), no condado de Corcaigh / Cork. Xa no tocante a Béara, nalgunhas versións o seu corpo sen vida foi levado de volta para a Península Ibérica, mentres que noutras (con trazas de seren ben máis modernas) cóntasenos que foi soterrada en Ballard Commons, nun emprazamento onde, de feito, a Beara Historical Society colocou unha placa en conmemoración tanto da princesa epónima da península de Béara como da súa desgrazada historia.

Fotografía de Susan Neiles

A tradición oral da área de Cill Mhic Eoghain recolleu e transmitiu este mito fundacional, facendo ás veces fincapé nun pormenor que lle outorga, se cadra, un maior dramatismo ao relato, como foi o engano con que os inimigos de Eoghan conseguiron darlle morte. Por exemplo, nesta versión narrada por un vellote chamado Timothy Sullivan na década de 30 do século pasado e recollida (entre outras moitas) nos arquivos da National Folklore Collection:

Mac Eóghain e mais a muller regresaron de España e asentáronse nun lugar chamado Buaile Eóghain. Os españois viñeron atrás deles. Mac Eóghain pensou entón que os españois chegarían polo sur. El entón dirixiuse ao leste e observou o sur desde o peirao. Non botara moito tempo alí cando os españois apareceron de súpeto polo norte, e abateron a Mach Eóghain e mais á muller.

Ben, abandonemos os tempos míticos (ou se cadra non tanto...) e regresemos a épocas ben máis recentes. Ollade esta imaxe que tendes a continuación. Foi obtida en 1910. Un lanchón aproxímase a unpeirao onde varios pasaxeiros agardan para atravesar a bordo del as augas brillantes, apostamos a que primaverais, dunha ría irlandesa.

Fonte da imaxe: Fergus O'Connor Collection

A embarcación, construída por George Brown & Co. en 1901, realizaba o traxecto entre as dúas localidades portuarias irlandesas que probabelmente maior cantidade de lembranzas acenden no imaxinario dos nosos mariñeiros do Gran Sol: Caisleán Bhéarra / Castletownbere (Castletón, en bon galego do Gran Sol) e Beanntraí / Bantry. Coido que non exaxero o máis mínimo cando afirmo que a baía de Bantry era coma unha ría galega máis na cartografía mental daqueles "homes de ferro en barcos de madeira". E non só polos vínculos sentimentais e vitais, xaora, senón pola súa propia configuración xeográfica, que sen dúbida contribuía para activar na imaxinación mariñeira as pertinentes e acertadas analoxías. Non admira que o gran patrón, sabio e poeta épico dos mares fríos, Serafín Mourelle, a descrebese nestes termos, recollidos por Xurxo Souto no seu imprescindíbel Contos do mar de Irlanda (Xerais, 2014):

É coma a ría de Vigo, pero moito máis profunda. Castletón queda onde está Cangas. E alí ao fondo, no sitio de Redondela, a propia Bantry, onde nos amañaban as avarías.

Mais estaba a vos falar dun barco. Un barco do cal aínda nin dixen o nome, aínda que lectores perspicaces coma vós decerto que xa sospeitades cal era... Efectivamente, o barco chamábase Princess Beara. Un nome que non só o conectaba cun mito fundacional, senón que, dalgún xeito, parecía tamén prefigurar un destino. Porque o Princess Beara cumpriu o seu cometido, e cumpriuno ben e durante varias décadas, aliás. Mais a mellora das comunicacións terrestres entre as dúas beiras da baía foi reducindo a pouco e pouco a súa utilidade. E, cando o coitado lanchón xa máis non era do que unha dignísima reliquia doutros tempos, apareceu un galego. Si, un daqueles que, maré após maré, xa gañaran tanta confianza coas costas de Irlanda que até se daban ao luxo de rebautizalas con nomes na lingua de noso. O paisano chamábase Vieira e era un daqueles bravos de Bouzas que vinte anos atrás comezaran a colleitar nas frías leiras do mar de Irlanda. Por algún motivo, Vieira adquiriu o exhausto lanchón en 1948 e remolcouno até a súa ribeira natal. Até Bouzas, mesmamente, "a capital do mar", por palabras (máis unha vez) do Xurxo Souto.

Dalgunha maneira, a princesa voltaba á casa, séculos despois de ser arrincada dela polo namorado príncipe Eoghan. O ciclo semellaba fecharse. Mais, tristemente, se regresaba era para morrer nos eidos nativos. Porque a embarcación nin sequera chegou a ser restaurada, moito menos posta de novo en funcionamento. Ao contrario, ficou varada nas areas de Bouzas, disposta a se deixar languidecer devagar. Cando o xa falecido historiador Michael J. Carroll (ou "Mighel", para os mariñeiros galegos), que durante a súa infancia e adolescencia viviu en primeirísima man toda aquela efervescencia galaica no mar de Irlanda en xeral e na ría de Bantry en particular, visitou Bouzas en 1956, deu fe do estado a que o Princess Beara ficara reducido: "[F]eito unha auténtica pena". É unha forma de velo. Ben certo que Xurxo Souto, tocando os acordes da elexía épica, soubo expresalo nun ton que talvez case mellor coas metáforas que parecen latexar dentro desta historia:

Beara, en Bouzas. Miles de anos de lendas do mar a se esfarelar aos poucos, vento e argazo, esquecidas para sempre.

Dicía Castelao que no Atlántico nada apodrece. Canto máis (permítome engadir eu) os imaxinarios que del se nutriron, que por el viaxaron e que parecen ter a virtude de ciclicamente reaparecer, como Arturos que por fin regresan desde algunha illa do oeste (chámalle Ávalon, chámalle Solistición...).

Mais fiquemos co importante: quer sexas galego ou irlandés, se queres peregrinar, coa reverencia a respecto debidos, ao sartego da princesa Beara, que saibas que é a Bouzas a onde terás que ir. E namais.